Osho ơi, trước đây, khi tôi còn thông minh, tôi đã thực sự là ngu. Giờ tôi không còn thông minh nữa, nhưng vẫn cảm thấy ngu. Thực ra, đây là bức thư ngu… Điều đó có ngụ ý tôi vẫn còn thông minh không? Hay vài người khi họ bỏ thông minh của họ, lại thấy rằng họ đơn giản là ngu?
TB: Tôi bao giờ cũng muốn viết câu hỏi ấn tượng, nhưng dường như đã đợi quá lâu rồi. Một chuyện đùa để minh hoạ cho vấn đề của tôi: một người gọi điện cho bác sĩ: “Bác sĩ ơi, ông biết những viên thuốc mà ông đã kê cho bệnh yếu cơ của tôi… nhưng mà tôi không thể cậy được nắp chai thuốc.”
Devageet,
Bạn là đống lộn xộn đẹp đấy! Cứ vẫn theo cách này đi.
Không cần tìm hiểu điều đó, liệu bạn thông minh hay ngu; dù bạn là bất kì cái gì, điều đó hoàn toàn được. Cố tìm hiểu điều đó là nỗ lực không cần thiết. Nếu người ta ngu, người ta ngu – vậy thì sao nào?! Làm sao điều đó thành vấn đề? Nếu người ta thông minh, người ta thông minh – vậy thì sao nào! Làm sao điều đó thành vấn đề?
Nhưng chúng ta bao giờ cũng nghĩ dưới dạng so sánh. Người bị ước định rất nhiều để tạo ra cấp bậc: ai thông minh, ai ngu, ai đẹp, ai xấu… Chúng ta không thể chấp nhận được mọi người như họ vậy.
Và nếu bạn bắt đầu tìm hiểu điều đó bạn sẽ ở trong phiền phức – vì không cái gì có thể được tìm hiểu. Sự sống là huyền. Nếu bạn thông minh bạn ngu; nếu bạn biết bạn ngu, bạn thông minh…. Bây giờ bạn sẽ đi trong vòng tròn; sẽ không có kết thúc cho điều đó. Điều đó sẽ giống như chó săn đuôi của nó: con chó càng săn đuôi của nó, đuôi sẽ càng nhảy hơn – tất nhiên là với con chó, vì nó là đuôi của chó. Và chó có thể phát rồ! Đôi khi bạn có thể quan sát chó phát rồ, chỉ săn đuôi của chúng. Các triết gia giống như chó săn đuôi của chúng.
Devageet, đừng là triết gia. Những vấn đề như vậy đã nảy sinh trong triết học nhiều lần.
Họ nói rằng trước Socrates đã có một trường phái lớn những người nguỵ biện ở Hi Lạp; họ thường huấn luyện mọi người trong nguỵ biện. Trước triết học, nguỵ biện đã là thứ chi phối trong tâm trí mọi người; những người nguỵ biện được coi là người trí thức thực. Và nền tảng của nguỵ biện đã là ở chỗ không cái gì là đúng và không cái gì là sai.
Bạn có thể thử bất kì cái gì, và bạn có thể chứng minh bất kì cái gì là đúng và bạn có thể chứng minh bất kì cái gì là sai. Cái gì đó có thể được chứng minh là đúng và cùng cái đó có thể được chứng minh là sai, điều đó toàn phụ thuộc vào điều bạn muốn chứng minh.
Logic là đĩ! – logic có thể đi với bất kì ai. Cho nên bất kì khi nào ai đó thắng trong biện luận điều đó không chứng minh rằng người đó có chân lí. Nó chỉ chứng minh rằng người đó là láu lỉnh hơn trong thể dục logic, có vậy thôi; người đó có thể không có chân lí chút nào. Khi ai đó bị thất bại trong logic, biện luận, điều đó không chứng minh rằng người đó không có chân lí; điều đó có thể đơn giản là người đó không khéo léo về logic. Cho nên không có chân lí, không có phi chân lí; nó chỉ là trò chơi.
Nguỵ biện là trò chơi, và những người nguỵ biện thường dạy mọi người, những người muốn học trò chơi này – giới quí tộc, đặc biệt người giầu, rất thích nó. Nó giống như trò chơi cờ vua.
Chuyện đã xảy ra cho một người nguỵ biện lớn:
Một thanh niên tới và anh ta nói, “Tôi đã nghe nói nhiều về thầy – thầy là thầy nguỵ biện vĩ đại nhất nước. Nếu thầy tin nhiều thế vào thông minh của thầy, đây là đề nghị của tôi: rằng tôi sẽ trả nửa học phí cho thầy ngay bây giờ và nửa kia tôi sẽ trả chỉ khi tôi thắng trong luận cứ của mình.”
Thầy tin cậy thế vào kĩ năng riêng của mình, thầy nói, “Được lắm. Anh có thể đưa nửa phí bây giờ và nửa phí ta sẽ nhận khi anh thắng với luận cứ đầu tiên của anh. Điều đó nhất định xảy ra – anh sẽ thắng. Chưa bao giờ có chuyện học sinh của ta thua ở bất kì chỗ nào.”
Nhưng anh thanh niên này cũng thực sự thông minh. Anh ta đã học toàn thể nghệ thuật này, nhưng anh ta chưa bao giờ tranh cãi với bất kì ai. Thầy đâm ra phân vân về phải làm gì: “Chừng nào anh ta chưa tranh cãi và thắng, nửa phí sẽ đi đời, và nếu anh ta không bao giờ tranh cãi…” và anh ta thường né tránh tranh cãi. Thầy bảo nhiều đệ tử khác, “Tạo ra tranh luận nào đó với anh ta đi.” Nhưng anh ta bao giờ cũng sẽ nói, “Vâng, anh là đúng.” Dù bạn nói bất kì cái gì anh ta sẽ nói, “Vâng, anh là đúng.” Anh ta sẽ không bao giờ tranh cãi. Thầy đâm ra lúng túng: “Dường như là đệ tử này thắng và ta bị thua.”
Thế là thầy đưa vụ này ra toà: “Đệ tử này đã không trả nửa học phí cho tôi, điều tôi được hưởng, và toà phải buộc anh thanh niên này trả học phí mà anh ta đã hứa cho tôi.” Bây giờ thầy nghĩ, “Nếu mình thắng tại toà, toàn sẽ ra lệnh cho anh thanh niên này trả lại học phí cho mình và mình sẽ nhận tiền học phí. Nếu mình thua tại toà, thế nữa chẳng cái gì bị mất – bên ngoài toà mình sẽ nói với anh thanh niên này, “Anh đã thắng với luận cứ của anh, giờ đưa cho tôi nửa học phí kia.”
Nhưng đệ tử này thuộc vào cùng thầy này. Anh ta nói, “Được. Nếu tôi thắng tại toà tôi sẽ nói điều này sẽ là sự sỉ nhục cho toà nếu tôi trả học phí cho thầy bây giờ. Nếu tôi thua tại toà, làm sao tôi có thể trả cho thầy? – vì luận cứ đầu tiên của tôi, và tôi đã thua!”
Và đây là cách nó đã xảy ra. Toà quyết định rằng anh thanh niên này là đúng, vì chừng nào anh ta chưa thắng làm sao anh ta có thể trả tiền?
Thầy nói, “Được. Vậy là anh ta đã thắng vụ kiện này – tôi muốn nhận học phí.”
Anh thanh niên nói, “Làm sao tôi có thể trả nó được? Tôi đã thắng vụ kiện và điều đó sẽ là sự sỉ nhục cho toà án bây giờ. Tôi không thể đi ngược lại toà án, ngược lại luật của đất nước.”
Làm sao quyết định điều đó? Điều đó là không thể được, nó không thể được quyết định.
Câu chuyện khác được kể lại:
Một thanh niên từ Sicily đã tới Athens và nói với Socrates, “Mọi người ở Sicily đều nói dối.”
Socrates nhìn anh thanh niên và nói, “Anh tới từ Sicily phải không?”
Anh ta nói, “Vâng.”
“Anh có nói dối không?”
Giờ vấn đề nảy sinh: nếu anh ta nói dối thế thì điều anh ta nói là không đúng; nếu anh ta không nói dối, thế nữa điều anh ta nói là không đúng – vì một người từ Sicily mà không nói dối, là đang nói sự thực. Trong cả hai trường hợp sẽ không thể xác định được anh ta nói dối hay thực.
Bạn hỏi, Devageet: Khi tôi còn thông minh, tôi đã thực sự là ngu. Giờ tôi không còn thông minh nữa, nhưng vẫn cảm thấy ngu. Thực ra, đây là bức thư ngu… Điều đó có ngụ ý tôi vẫn còn thông minh không?
Quên điều đó đi! Bạn ở trong đống lộn xộn đẹp đấy – cứ ở trong nó đi. Không cần quyết định vì chúng ta không dán nhãn cho mọi người ở đây, ai thông minh và ai ngu xuẩn.
Toàn thể nỗ lực ở đây là: ai sống trong tâm trí và ai sống ngoài tâm trí…. Người ngu và người thông minh cả hai đều sống trong tâm trí, vì thông minh hay ngu, cả hai là phẩm chất của tâm trí. Không thành vấn đề liệu bạn là thông minh hay bạn là ngu. Bạn ở trong tâm trí, đó là điều thực. Trượt ra ngoài tâm trí đi. Trượt ra ngoài cả thông minh lẫn ngu! Và cách tốt nhất để trượt ra ngoài là không bị bận tâm bởi những điều này vì nếu bạn bị bận tâm bởi những điều này bạn sẽ vẫn còn bị vướng mắc.
Trượt ra ngoài tâm trí đi! Là vô trí, không thông minh không ngu. Thế thì bạn sẽ biết chân lí là gì, thế thì bạn sẽ biết phúc lạc là gì.
Từ “Tĩnh lặng và biết”, Ch.3 Không hỏi, không đáp
